Kwartsstof: het fijnste deel is het gevaarlijkste
Wat is kwartsstof?
Kwarts is de meest voorkomende vorm van kristallijn siliciumdioxide, in het Engels silica. Het is een van de meest voorkomende mineralen op aarde en zit in vrijwel elk steenachtig bouwmateriaal.
Belangrijk onderscheid: kwarts is kristallijn silica. Er bestaat ook amorf silica, bijvoorbeeld in glas en in kiezelaarde, en dat gedraagt zich in het lichaam heel anders. De regelgeving en de gezondheidsrisico's op deze pagina gaan over de kristallijne vorm.
Kwarts is op zichzelf niet gevaarlijk. Een graniettegel op de vloer levert niemand een probleem op. Het risico ontstaat pas bij mechanische bewerking: zagen, slijpen, boren, frezen, breken en stralen maken van vast materiaal een wolk deeltjes. En daarvan is een deel klein genoeg om helemaal in de longblaasjes terecht te komen.
Waar zit kwarts in?
Het kwartsgehalte verschilt sterk per materiaal, en dat bepaalt hoeveel stof je bij dezelfde bewerking binnenkrijgt.
- Composiet werkbladen: het hoogste gehalte van allemaal. Dit materiaal bestaat grotendeels uit fijngemalen kwarts in hars.
- Zandsteen en kwartsiet: zeer hoog gehalte.
- Graniet: aanzienlijk, afhankelijk van de soort.
- Beton, mortel en cementgebonden producten: het kwarts zit vooral in het zand en grind. Zie ook onze pagina over cementstof.
- Gietzand: in gieterijen bij het vormen, uitpakken en regenereren.
- Straalgrit op kwartsbasis: verboden voor open straalwerk in veel toepassingen, maar nog wel in gebruik in gesloten cabines.
- Klei, keramiek en glasgrondstoffen: bij het mengen en drogen van poeders.
- Kalksteen en marmer: juist laag, wat ze bij bewerking minder risicovol maakt.
Ga bij twijfel niet af op het uiterlijk maar op het veiligheidsinformatieblad van je leverancier. Twee visueel identieke steensoorten kunnen sterk uiteenlopen.
Waarom juist de fijnste fractie telt
Bij kwartsstof gaat het niet om hoeveel stof je ziet. Het zichtbare stof, de korrels die op je kleding neerslaan, blijft grotendeels in neus en keel steken en wordt weer opgehoest.
Het probleem zit in de respirabele fractie: deeltjes onder ongeveer vier micrometer, die je niet ziet en die uren in de lucht blijven hangen. Die zijn klein genoeg om de longblaasjes te bereiken. Daar aangekomen krijgt het lichaam ze niet meer weg, omdat kwarts nauwelijks oplost.
Dat verklaart twee dingen die in de praktijk vaak verkeerd worden ingeschat. Een werkplek kan er schoon uitzien en toch ver boven de norm zitten. En de collega die twintig meter verderop werkt en zelf niet zaagt, ademt dezelfde fijne fractie in.
Gezondheidsrisico's van kwartsstof
- Silicose, oftewel stoflong. De deeltjes die in de longblaasjes achterblijven veroorzaken een ontstekingsreactie die uitmondt in littekenweefsel. De longen worden stugger en nemen minder zuurstof op. Dat proces herstelt niet en gaat door, ook nadat de blootstelling is gestopt. In een ver gevorderd stadium is elke inspanning benauwd.
- Longkanker. Kristallijn kwarts in respirabele vorm is geclassificeerd als kankerverwekkend voor de mens. Er is geen concentratie waaronder aantoonbaar niets gebeurt, en daarom geldt hier: de blootstelling zo laag houden als technisch mogelijk is, niet net onder de norm blijven.
- COPD en verhoogde vatbaarheid. Langdurige blootstelling geeft blijvende benauwdheid en een verhoogd risico op longontsteking en tuberculose.
- Versnelde silicose bij composiet. Wereldwijd verschijnen sinds enkele jaren gevallen bij jonge werknemers die composiet werkbladen droog bewerken. Door het extreem hoge kwartsgehalte ontstaat de aandoening niet na dertig jaar maar soms al na vijf. Dit is op dit moment het scherpste voorbeeld van waarom droog bewerken zonder afzuiging niet acceptabel is.
Het verraderlijke van kwartsstof zit in de tijd. Wie vandaag te veel inademt, merkt daar jaren niets van. Tegen de tijd dat de eerste klachten komen, is de schade er al en is die niet meer terug te draaien. Precies daarom is afzuiging geen sluitpost maar het startpunt.
Wet- en regelgeving
De Arbowet en het Arbobesluit verplichten je de blootstelling te beoordelen en zo laag mogelijk te houden, in een vaste volgorde: eerst voorkomen of vervangen, dan afvangen bij de bron, dan ventileren, en pas daarna adembescherming. Een masker is een aanvulling, geen vervanging.
Omdat respirabel kwarts als kankerverwekkend is geclassificeerd, geldt aanvullend de vervangingsplicht — kun je een materiaal met een lager kwartsgehalte gebruiken, dan moet dat — en de verplichting om bij te houden welke medewerkers zijn blootgesteld.
De blootstellingsbeoordeling verloopt volgens NEN-EN 689, met metingen in de ademzone. Voor luchtfilters geldt de classificatie uit NEN-EN ISO 16890. Per branche geven de SER Arbobladen aanvullende richtlijnen, en in de bouw is stofbeheersing bij kwartshoudend materiaal een vast onderdeel van het V&G-plan.
De ATEX-richtlijnen zijn niet van toepassing: kwartsstof is niet brandbaar en vormt geen explosief mengsel.
Sectoren waar kwartsstof een rol speelt
- Natuursteenbewerking en composietverwerking
- Bouw, renovatie en sloop
- Beton- en prefabindustrie
- Gieterijen: vormen, uitpakken en zandregeneratie
- Winning en verwerking van zand, grind en steenslag
- Keramiek-, glas- en vuurvastindustrie
- Straalbedrijven en oppervlaktebehandeling
Hoe zuig je kwartsstof effectief af?
Het uitgangspunt is altijd hetzelfde: vang het stof af waar het ontstaat. Bij kwarts weegt dat zwaarder dan bij bijna elke andere stofsoort, omdat de gevaarlijke fractie zo fijn is dat hij zich door de hele ruimte verspreidt zodra hij eenmaal in de lucht hangt. Wat je bij de bron mist, krijg je met ruimteventilatie niet meer weg.
- Bij vast gereedschap en machines. Zaagtafels, slijpbanken, breekinstallaties en zandregeneratie krijgen een vaste bronafzuiging, aangesloten op een centrale installatie. Omdat kwartsstof hard en schurend is, verdient de uitvoering aandacht: slijtvaste of beklede bochten, ruime radiussen en een slijtvaste ventilatorwaaier voorkomen dat je binnen een paar jaar lekkende leidingen hebt. Een voorafscheider of cycloon haalt de grove fractie eruit en verlengt de standtijd van het hoofdfilter.
- Bij handgereedschap. Hier is de bron klein en beweegt hij mee. Gereedschapsgebonden afzuiging is het uitgangspunt: een stofzuiger direct aangesloten op de slijper, zaag of boormachine, met een afzuigkap die het stof opvangt waar de schijf het materiaal raakt. Vanwege de kankerclassificatie is stofklasse H hier de standaard. Let daarbij op voldoende luchtverplaatsing: een H-klasse machine die te weinig lucht trekt, vangt bij de snede alsnog te weinig af.
- Nat werken. Water bindt het stof bij de bron en is bij veel steenbewerking de gangbare methode. Het is effectief, maar niet volledig: zodra het slib opdroogt kan het stof alsnog opstuiven, dus opruimen hoort erbij. En sluit bij nat werken nooit een droge stofzuiger aan.
Voor de fijnste fractie is hoogrendementsfiltratie noodzakelijk. Onze engineers bepalen per situatie welke combinatie van capaciteit, filtratie en uitvoering past bij het materiaal, de bewerking en de schaal van je bedrijf. Gaat het vooral om schuren en slijpen van uiteenlopende materialen, kijk dan ook op onze pagina over schuurstof.
Kiekens: jouw specialist in kwartsstofafzuiging
Met meer dan 100 jaar ervaring in industriële stofafzuiging bouwen we installaties voor de hardste en meest schurende toepassingen. Van één afgezogen zaagtafel tot een centrale ontstoffing voor een complete steenbewerkingshal of gieterij. We beginnen met kijken: welk materiaal, welke bewerking, waar staat de medewerker. Daarna ontwerpen, installeren en onderhouden we, uit één hand. Met het Clean Air Plan houden we de installatie het hele jaar door in topconditie.
Wil je weten hoeveel kwartsstof er op jouw werkplek vrijkomt? Vraag een vrijblijvende nulmeting aan bij een van onze specialisten.
Inschatten mag niet, meten wel. Een blootstellingsbeoordeling volgens NEN-EN 689 begint met vaststellen welke taken risicovol zijn, gevolgd door metingen in de ademzone van de medewerker — niet ergens in de hal. Een vast interval bestaat niet: je meet bij ingebruikname en opnieuw zodra er iets verandert in materiaal, gereedschap, werkwijze of afzuiging. Omdat kwarts kankerverwekkend is, moet je bovendien bijhouden wie er blootgesteld is geweest.
Een masker is de laatste stap in de rij, niet de eerste. Het beschermt alleen degene die hem draagt, alleen zolang hij goed zit, en niet de collega ernaast. Bovendien lekt een masker zodra iemand een baard heeft of hem afzet om te praten. De Arbowet schrijft daarom voor dat je eerst bij de bron afvangt en pas daarna aan persoonlijke bescherming denkt. In de praktijk gebruik je beide: afzuiging als basis, adembescherming als aanvulling bij piekbelasting.
Nee. Droog vegen wervelt precies de fijne fractie op die je wilde vermijden, en die blijft daarna uren in de lucht hangen. Hetzelfde geldt voor uitblazen met perslucht. Gebruik een stofzuiger van klasse H, of maak nat schoon. Neergeslagen kwartsstof is geen restje van het werk maar een voorraad die bij elke beweging opnieuw in de ademzone terechtkomt.
Ja, aanzienlijk. Composiet bestaat grotendeels uit fijngemalen kwarts, waar natuursteen als graniet een lager gehalte heeft. Bij dezelfde bewerking krijg je er dus veel meer van binnen. Dat verklaart de gevallen van versnelde silicose bij jonge werknemers in de werkbladenbranche. Droog bewerken van composiet zonder gereedschapsgebonden afzuiging of watertoevoer is niet verantwoord — ook niet voor één snede.