Katoenstof: pluis dat zich vastzet in je installatie

Wat is katoenstof?

Katoenstof ontstaat in de hele keten van baal tot weefsel: bij het openen en reinigen van de balen, bij het carden - waar de vezels worden uitgekamd tot een gelijkmatige laag - bij het spinnen tot garen, bij het weven of breien, en bij veredelingsstappen als opruwen, schuren en verven.

De samenstelling verschuift onderweg. Aan het begin van de lijn, bij openen en reinigen, komt vooral grof materiaal vrij: blad- en schutbladresten, zaadschilfragmenten, zand en soms metaaldeeltjes die met de oogst zijn meegekomen. Verderop wordt het fijner en luchtiger. Bij carden en spinnen ontstaat vezelpluis, in de branche "fly" genoemd, dat lang blijft zweven en zich door de hele hal verspreidt.

Wat katoenstof anders maakt dan een poedervormig stof, is de vorm van de deeltjes. Het zijn korte, lichte vezels in plaats van korrels. Die gedragen zich anders in de lucht, in je leidingwerk en op je filterdoek. Daarnaast draagt ruwe katoen bacteriën en schimmelresten van het veld mee, die bij verwerking endotoxinen vrijgeven.

‍

Wat katoenstof lastig maakt

Drie eigenschappen bepalen hoe een installatie eruit moet zien.

• ‍Het is vezelig. Pluis verstrikt zich rond ventilatorbladen, blijft hangen in bochten en op plekken met lage luchtsnelheid, en vult filterdoek op een andere manier dan poeder. Dat vraagt om voorafscheiding - een pluisvanger of cycloon vóór het fijnfilter - en om leidingwerk met ruime bochten en voldoende transportsnelheid.‍
• Het bevat vreemd materiaal. Ruwe katoen komt van het veld. Zand, plantresten en incidenteel metaaldeeltjes komen mee in de baal. Dat vraagt om grove voorafscheiding en, waar relevant, vonkdetectie voordat het materiaal de fijnfiltratie bereikt.‍
• Het draagt biologische belasting mee. De bacteriën en schimmelresten op de ruwe vezel leveren endotoxinen op. Dat stelt eisen aan de bescherming van je medewerkers tijdens onderhoud en reiniging van filters en leidingwerk, en aan de hygiëne rond het afgevangen materiaal.

‍

Gezondheidsrisico's van katoenstof

• ‍Byssinose, in de volksmond maandagkoorts. Katoenstof is hiervan de bekendste oorzaak. Medewerkers krijgen een beklemd gevoel op de borst en worden kortademig aan het begin van de werkweek, na een periode zonder blootstelling. In de loop van de week nemen de klachten weer wat af. Bij herhaalde blootstelling gaat dat patroon over in chronische bronchitis en blijvend verlies van longfunctie. De endotoxinen van de ruwe vezel spelen daarin een hoofdrol.‍
• Griepachtige klachten na een korte, zware blootstelling. Bij het openen van balen of het reinigen van een kaardmachine kunnen koorts, spierpijn en hoofdpijn optreden, vaak uren later. Dit staat bekend als ODTS en is niet allergisch van aard: het treft ook medewerkers die er nooit eerder last van hadden.‍
• Geleidelijk longfunctieverlies. Ook zonder acute klachten leidt langdurige blootstelling tot een langzame afname van de longfunctie, vergelijkbaar met COPD. Het risico is het hoogst op de openafdeling, in de kaarderij en in de spinnerij, waar de concentratie doorgaans het hoogst ligt.

‍

Wat afzuiging hier oplevert

Bij alle drie geldt hetzelfde: adembescherming werkt alleen zolang iemand hem draagt en goed op heeft. Afvangen bij de bron werkt voor iedereen in de ruimte, ook voor de collega die er alleen langsloopt. Dat is ook de volgorde die de Arbowet voorschrijft.

Daarbovenop levert een goed werkende installatie je minder verstoppingen, minder verzuim op termijn en machines die langer meegaan omdat er geen pluis in de lagers komt.

‍

Brand- en explosiegevaar

Katoenstof en katoenpluis zijn brandbaar. Fijn vezelstof vormt bij voldoende concentratie een explosief mengsel; katoenstof valt doorgaans in stofexplosieklasse St 1. Het risico speelt vooral op de openafdeling, bij de kaardmachines, in transportleidingen en filters, en overal waar pluis zich ophoopt.

Twee dingen zijn hier katoenspecifiek.

• De metaaldeeltjes uit de baal zijn de klassieke ontstekingsbron. Een gereedschapsrest of een stukje verpakkingsdraad dat door een opener of beater gaat, kan door mechanische wrijving een vonk geven die het pluis in de machine of de leiding erna ontsteekt.
• En katoenpluis hoopt zich op waar niemand kijkt: boven verlaagde plafonds, op leidingen, op verlichtingsarmaturen, rond lagers en motoren. Bij een kleine primaire explosie dwarrelt die laag op en veroorzaakt de secundaire explosie die de werkelijke schade aanricht. Een vast reinigingsregime is daarom geen netheidskwestie maar een veiligheidsmaatregel.

Voor de beheersing van dit risico gelden de ATEX-richtlijnen 2014/34/EU en 1999/92/EG, met zone-indeling en een explosieveiligheidsdocument. Wat die zone-indeling inhoudt en welke apparatuur per zone is toegestaan, lees je op onze pagina over ATEX-afzuiginstallaties.

‍

Wet- en regelgeving

De Arbowet en het Arbobesluit verplichten je de blootstelling te beoordelen en zo laag mogelijk te houden, in een vaste volgorde: eerst voorkomen, dan afvangen bij de bron, dan ventileren, en pas daarna adembescherming.

Voor katoenstof bestaat geen Europees geharmoniseerde grenswaarde; elke lidstaat stelt zijn eigen waarden vast en herziet die periodiek. Bij het ontwerp van een installatie gaan we daarom altijd uit van de actueel geldende Nederlandse grenswaarde. De blootstellingsbeoordeling verloopt volgens NEN-EN 689, met metingen in de ademzone.

Voor het explosierisico leg je de maatregelen vast in een risico-inventarisatie en -evaluatie met explosieveiligheidsdocument. Toezicht ligt bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.

‍

Sectoren waar katoenstof een rol speelt

• Spinnerijen en garenproducenten
• Weverijen en brei-industrie
• Textielveredeling: verven, bleken en opruwen
• Non-woven en vliesstofproductie
• Matras- en vulmateriaalindustrie
• Technisch textiel
• Textielrecycling
• Watten- en isolatiematerialenproductie

‍

Hoe zuig je katoenstof effectief af?

Een installatie voor katoenstof houdt rekening met drie dingen tegelijk: de vezelstructuur, het explosierisico en het vreemde materiaal in de ruwe grondstof.

• Bronafzuiging op de openafdeling, bij kaardmachines, spinmachines, weefgetouwen en opruwmachines
• Pluisvangers of voorafscheiders die de vezels opvangen vóór het fijnfilter
• Leidingwerk tegen vezelophoping: ruime bochten en voldoende transportsnelheid
• Vonkdetectie en -blussing direct achter de opener en bij de kaardmachines
• Filtermedium en reinigingsregime afgestemd op vezelig stof in plaats van poederaankoeking
• ATEX-uitvoering passend bij de vastgestelde zone
• Een schoonmaakschema voor leidingen, armaturen en constructiedelen

Afgevangen katoenpluis is bovendien niet altijd afval. Waar de kwaliteitseisen het toelaten, kan het opnieuw worden ingezet in lagere garennummers of als vulmateriaal. Dat scheelt afvoerkosten en maakt van een reststroom een grondstof.

Onze engineers bepalen per situatie de juiste capaciteit, het filtertype en de explosieveiligheidsmaatregelen.

‍

Kiekens: jouw specialist in katoenstofafzuiging

Met meer dan 100 jaar ervaring in industriële stofafzuiging kennen we de eisen van de textielindustrie van binnenuit. Van een enkele afzuigkap bij een kaardmachine tot een geïntegreerd systeem voor een complete spinnerij. We beginnen met kijken: waar hoopt het pluis zich op, waar zit het risico op vonken, waar staat de medewerker. Daarna ontwerpen, bouwen en onderhouden we, uit één hand. Met het Clean Air Plan houden we de installatie het hele jaar door in topconditie.

Wil je weten hoeveel katoenstof er in jouw productie vrijkomt? Vraag een vrijblijvende nulmeting aan bij een van onze specialisten.